प्रश्न :- विकासशील देशाच्या श्रम बाजाराच्या वैशिष्ट्ये कोणती ? ( ४ गुण)
उत्तर :-
विकासशील देशाच्या श्रम बाजाराच्या वैशिष्ट्ये पुढीलप्रमाणे आहेत
१) असंगठित क्षेत्राचा मोठा वाटा
– विकासशील देशांत मोठ्या प्रमाणावर लोक असंगठित क्षेत्रात काम करतात.
– उदाहरण: भारतात रस्त्यावरील विक्रेते, बांधकाम मजूर हे बहुतांश असंगठित क्षेत्रात आहेत.
२) कुशलतेचा अभाव
– अनेक कामगारांकडे आवश्यक व्यावसायिक किंवा तांत्रिक कौशल्य नसते.
– उदाहरण: ग्रामीण भागातील तरुण फारसे शिक्षित नसल्यामुळे केवळ शारीरिक श्रमाच्या कामांमध्ये गुंतलेले असतात.
३) कमी वेतन आणि अस्थिर रोजगार
– कामगारांना नियमित रोजगार मिळत नाही आणि त्यांचे वेतन देखील अत्यल्प असते.
– उदाहरण: कापड कारखान्यातील मजुरांना महिन्याला ठराविक वेतन मिळत नाही, कामाच्या प्रमाणावर ते अवलंबून असते.
४) बालमजुरी आणि महिला मजुरांचे शोषण
– बालमजुरी आणि महिलांना कमी वेतन देणे ही सामान्य बाब आहे.
– उदाहरण: वीटभट्टीमध्ये काम करणारी मुले आणि महिला फारच कमी पैशात खूप कष्टाचे काम करतात.
प्रश्न :-श्रमाच्या पुरवठा हा श्रमशक्तिला कसा वाढ़वतो ? ( ४ गुण)
उत्तर :-
१) लोकसंख्येतील वाढ व कामगारांची संख्या वाढते
– जसे लोकसंख्या वाढते, तसे कामासाठी उपलब्ध लोकांची संख्या वाढते.
– उदाहरण: भारतासारख्या देशात तरुण लोकसंख्या अधिक असल्यामुळे श्रमशक्ती मोठ्या प्रमाणात वाढत आहे.
२) शिक्षण व कौशल्यविकासामुळे कुशल श्रमशक्ती निर्माण होते
– शिक्षण व प्रशिक्षणामुळे अधिक लोक कामासाठी योग्य ठरतात.
– उदाहरण: कौशल्य विकास योजना (Skill India) अंतर्गत अनेक युवकांना प्रशिक्षण देऊन श्रमशक्ती वाढवली जात आहे.
३) महिला व ज्येष्ठ नागरिकांचा सहभाग वाढतो
– सामाजिक बदलांमुळे महिलाही मोठ्या प्रमाणात काम करत आहेत.
– उदाहरण: अन्न प्रक्रिया उद्योगात अनेक ग्रामीण महिला सामील झाल्यामुळे श्रमशक्तीत त्यांचा वाटा वाढला आहे.
४) ग्रामीण ते शहरी स्थलांतरामुळे उपलब्ध कामगारांची संख्या वाढते
– रोजगारासाठी लोक गावांमधून शहरांत स्थलांतर करतात, ज्यामुळे शहरातील श्रमशक्ती वाढते.
– उदाहरण: बांधकाम, स्वच्छता व सेवाक्षेत्रात ग्रामीण भागातील स्थलांतरित लोक मोठ्या प्रमाणावर काम करत आहेत.
No comments:
Post a Comment