प्रश्न : क) विमा म्हणजे काय? विविध विमा तत्त्वे स्पष्ट करा.
विमा म्हणजे काय?
विमा म्हणजे एखाद्या व्यक्तीला भविष्यात येऊ शकणाऱ्या आर्थिक नुकसानापासून संरक्षण देणारी एक व्यवस्था. यात ग्राहक (विमाधारक) ठराविक हप्ता म्हणजेच प्रिमियम भरतो आणि बदल्यात विमा कंपनी त्याला नुकसान झाल्यास पैसे भरून देते.
विम्याची मुख्य तत्त्वे :-
१) निश्चयाची तत्त्वे :-
दोन्ही पक्षांनी एकमेकांना खरी माहिती द्यावी.
२)नुकसानभरपाई तत्त्व :-
विमा कंपनी केवळ झालेले नुकसान भरून काढते, त्यापेक्षा जास्त पैसे देत नाही.
३)विमाधारकाचा हितसंबंध :-
ज्या वस्तू किंवा व्यक्तीवर विमा घेतला आहे त्याच्याशी आर्थिक संबंध असणे आवश्यक.
४) नुकसान घटनेचे तत्त्व :-
नुकसान कशामुळे झाले हे ठरवून त्यानुसार भरपाई दिली जाते.
५)योगदान तत्त्व
जर एकाच वस्तूचा अनेक ठिकाणी विमा असेल तर सर्व कंपन्या मिळून नुकसान भरतात.
६) प्रतिस्थापन तत्त्व
नुकसान भरल्यानंतर विमा कंपनी नुकसान करणाऱ्याकडून रक्कम वसूल करू शकते.
७)जोखीम विभागणी तत्त्व :-
अनेक लोकांकडून प्रिमियम जमा करून जोखीम सर्वांमध्ये विभागली जाते.
प्रश्न :- सुरक्षिततेमध्ये विमाची भूमिका स्पष्ट करा.
१) आर्थिक सुरक्षा देते – अचानक आजार, अपघात, मृत्यू, आग, चोरी इत्यादी प्रसंगी आर्थिक मदत मिळते.
२) कौटुंबिक स्थैर्य वाढते – घरातील कमावता व्यक्ती गेल्यास कुटुंबाचे संरक्षण होते.
३) व्यवसायाची सुरक्षा – उद्योगातील आग, मशीन खराबी, चोरी यामुळे मोठे नुकसान टाळता येते.
४) बचत आणि गुंतवणूक प्रोत्साहन – जीवन विम्यामध्ये बचतही होते.
५) राष्ट्रीय विकासात मदत – विमा कंपन्यांकडे जमा झालेला पैसा मोठ्या प्रकल्पांमध्ये गुंतवला जातो.
६) आकस्मिक परिस्थितीत आधार – अपघात, नैसर्गिक आपत्तीमध्ये विमा अत्यंत महत्त्वाचा ठरतो.
प्रश्न :- सामाजिक विमा: संकल्पना आणि वैशिष्ट्ये
सामाजिक विमा म्हणजे काय?
उत्तर :- सामाजिक विमा म्हणजे सरकारकडून किंवा समाजाकडून सर्वसामान्य नागरिकांना दिले जाणारे अनिवार्य आणि कमी खर्चातील विमा संरक्षण. याचा उद्देश गरीब, कामगार, वृद्ध, अपंग आणि दुर्बल गटांना सुरक्षा देणे हा आहे.
सामाजिक विम्याची वैशिष्ट्ये:
१) अनिवार्य स्वरूप – अनेक वेळा सर्व कामगारांसाठी बंधनकारक असते.
२) कमी प्रिमियम – कामगार आणि गरीबांना लक्षात घेऊन खर्च कमी ठेवला जातो.
३) सरकारचा सहभाग – योजना सरकारद्वारे चालवल्या जातात.
४) सामूहिक संरक्षण – वैयक्तिक फायद्यापेक्षा सामाजिक हिताला महत्त्व.
५) कल्याणकारी स्वरूप – आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल लोकांना मदत.
६) दीर्घकालीन सुरक्षा – वृद्धापकाळ, आजार, बेरोजगारी यांसाठी संरक्षण.
प्रश्न : सामाजिक सुरक्षा म्हणजे काय? सामाजिक सुरक्षेचे प्रकार स्पष्ट करा ।
उत्तर:- सामाजिक सुरक्षा म्हणजे नागरिकांना आर्थिक, सामाजिक आणि आरोग्यविषयक जोखीमांपासून संरक्षण देणारी एक कल्याणकारी व्यवस्था.
जीवनात अचानक आजार, अपघात, वृद्धापकाळ, बेरोजगारी, कुटुंबात कमावता व्यक्तीचा मृत्यू अशा प्रसंगी अनेक लोकांवर आर्थिक संकट येते. या संकटांपासून नागरिकांना वाचवणे आणि त्यांना किमान आवश्यक आर्थिक आधार देणे हा सामाजिक सुरक्षेचा मुख्य उद्देश आहे.
ही सुरक्षा शासन, समाज आणि काहीवेळा नियोक्ता (Employer) यांच्या सहकार्याने दिली जाते. त्यामुळे ही व्यवस्था सर्वसामान्य, गरिब, कामगार आणि दुर्बल घटकांसाठी अत्यंत आवश्यक ठरते.
सामाजिक सुरक्षेची गरज का आहे?
१) आर्थिक असुरक्षेतून संरक्षण
– आजार, आकस्मिक मृत्यू, अपघात यामुळे कुटुंबाचा आर्थिक तोल बिघडू शकतो. सामाजिक सुरक्षा हा आधार देते.
२) गरिब आणि कामगार वर्गासाठी मदत
– ज्यांच्याकडे बचत किंवा खासगी विमा घेण्याची क्षमता नसते त्यांना सरकारकडून संरक्षण मिळते.
३) सामाजिक समानतेला प्रोत्साहन
– समाजातील सर्व व्यक्तींना समान संधी व सुरक्षितता मिळते.
४)जीवनमान उंचावते
– आरोग्य, शिक्षण आणि उपजीविकेची न्यूनतम हमी मिळते.
५)सामाजिक सुरक्षेचे प्रकार
सामाजिक सुरक्षा अनेक प्रकारांनी दिली जाते. खाली प्रमुख प्रकार स्पष्ट केले आहेत:
1. वृद्धापकाळ सुरक्षा (Old Age Security)
वृद्ध होण्याबरोबर कमाईचे साधन कमी होते. अशावेळी सरकार पेन्शन किंवा आर्थिक मदत देते.
उदाहरणे :
अटल पेन्शन योजना
वृद्धापकाळ पेन्शन
EPFO पेन्शन (Employees’ Pension Scheme)
उद्देश: वृद्धांना आर्थिक आधार देणे.
2. आरोग्य सुरक्षा (Health Security)
आजारपण अचानक येते व त्याचा खर्च खूप मोठा असू शकतो. अशा वेळी आरोग्य विमा आणि सरकारी आरोग्य सुविधा नागरिकांचे संरक्षण करतात.
उदाहरणे :
आयुष्मान भारत – प्रधानमंत्री जन आरोग्य योजना
सरकारी रुग्णालयातील मोफत उपचार योजना
उद्देश: सर्वांना स्वस्त आणि सुरक्षित आरोग्य सेवा मिळावी.
3. अपघात व अपंगत्व सुरक्षा (Accident & Disability Security)
अपघातामुळे व्यक्तीचे उत्पन्न बंद होते किंवा तो अपंग होऊ शकतो. अशावेळी आर्थिक मदत दिली जाते.
उदाहरणे :
प्रधानमंत्री सुरक्षा विमा योजना (PMSBY)
अपंगत्व पेन्शन योजना
कामगारांसाठी अपघात विमा
उद्देश: आकस्मिक जोखीमांपासून कुटुंबाचे संरक्षण.
4. बेरोजगारी सुरक्षा (Unemployment Protection)
काही वेळा अनपेक्षित कारणांमुळे रोजगार हरपतो. या वेळेस सरकारकडून तात्पुरती मदत दिली जाते.
उदाहरणे :
MGNREGA (मनरेगा – ग्रामीण रोजगार हमी)
अटल बीमित व्यक्ती कल्याण योजना (EPFO कडून)
उद्देश: बेरोजगार व्यक्तीला काही काळ आर्थिक आधार.
5. कुटुंब सुरक्षा (Family Security)
कुटुंबातील कमावता व्यक्ती मृत झाल्यास कुटुंबावर संकट येते. अशा वेळी सामाजिक सुरक्षा कुटुंबाला मदत करते.
उदाहरणे :
प्रधानमंत्री जीवन ज्योति विमा योजना (PMJJBY)
कुटुंब पेन्शन
जीवन विमा योजनांद्वारे मदत
उद्देश: कुटुंबाला किमान आर्थिक संरक्षण.
6. मातृत्व लाभ (Maternity Benefits)
महिलांना गर्भावस्थेत आणि प्रसूतीनंतर आर्थिक मदत व सुट्टी हवी असते.
उदाहरणे :
मातृत्व रजा (Paid Maternity Leave)
प्रधानमंत्री मातृत्व वंदना योजना
उद्देश: आई व बाळाच्या आरोग्याचे संरक्षण.
7. समाजकल्याण योजना (Social Welfare Schemes)
गरीब, अनाथ, विधवा, अपंग, आदिवासी यांसाठी विशेष सुरक्षा दिली जाते.
उदाहरणे :
विधवा पेन्शन
अपंगत्व पेन्शन
विद्यार्थी शिष्यवृत्ती योजना
उद्देश: दुर्बल गटांना सामाजिक व आर्थिक आधार.
निष्कर्ष
सामाजिक सुरक्षा ही एक लोककल्याणकारी व्यवस्था आहे जी नागरिकांना जीवनातील विविध जोखमींमध्ये आर्थिक, आरोग्य आणि सामाजिक संरक्षण देते. यामुळे नागरिकांचे जीवनमान सुधारते, आर्थिक स्थैर्य वाढते आणि सामाजिक समानता निर्माण होते.
नोट :- उत्तर को अपने हिसाब से छोटा भी कर सकते हैं
